De Biënnale van Venetië is voor de Kunst wat de Olympische Spelen zijn voor de Sport. Een mega kunstevenement dat al aan zijn 61^ste editie toe is. Sinds 1980 wisselen Kunst- en Architectuurbiënnale elkaar jaarlijks af. Thema dit jaar van de Kunstbiënnale is “In Minor Keys”, wat verwijst naar de kleine toonaard mineur in de muziek. Het thema is een idee van de Kameroens-Zwitserse Koyo Kouch. Ze was de eerste Afrikaanse vrouwelijke curator ooit van dit kunstgebeuren in Venetië. Helaas overleed ze in volle voorbereiding in mei 2025. Haar curatorteam heeft haar concept volledig overgenomen. Koyo Kouch selecteerde 110 kunstenaars. Daarnaast exposeren tientallen, niet geselecteerde, artiesten hun werk parallel in Venetië waaronder Koen Vanmechelen met “We Thought We Were Alone” in Palazzo Rota Ivancich (Collateral Events).

Drie locaties

Er zijn twee vaste locaties van de Biënnale: Giardini en Arsenale. De tuinen van Giardini werden door Napoleon aangelegd om Venetië van groen te voorzien. Er bevinden zich 29 permanente landenpaviljoens van de 99 deelnemende landen. Het oudste gebouw is het Centraal Paviljoen (1895). Het Belgische paviljoen is het oudste van de landenpaviljoenen (1907) en werd ontworpen door de Brusselse architect Leon Sneyers. Het heeft als buren Spanje en Nederland. De tweede vaste locatie is het Arsenale, een monumentaal complex dat op zich al een bezoek waard is. In deze voormalige scheepswerven werd zo’n 500 jaar geleden reeds lopende bandwerk ingevoerd waardoor, misschien mits enige overdrijving, één schip per dag kon worden afgeleverd. Nu vormt deze industriële kathedraal een historisch doorleefd decor voor de hedendaagse kunstinstallaties. Als derde locatie dient de stad Venetië zelf. Sommige landen hebben een onderkomen gevonden in Pallazo’s, galerijen of zelfs in stadstuinen. Vaticaanse aanwezigheid manifesteert zich o.a. met het thema “The Ear is the Eye of the Soul” in Giardini Mistico, een verborgen kloostertuin van een 17^e-eeuwse klooster van de Orde van de Ongeschoeide Karmelieten. De vredige tuin ligt vlak naast het drukke treinstation aan het Canal Grande. Het hoofdthema “In Minor Keys” komt op deze magische aardporie helemaal tot zijn recht. De bezoeker krijgt een koptelefoon. Muziek van de middeleeuwse componiste Hildegard van Bingen, naast andere aangepaste muziek en natuurgeluiden, maken er een indringende promenade van. Helaas zorgt bijwijlen een tekort aan koptelefoons voor een storende zender in de sereniteit van de plek en de beleving.

Bekritiseerde en politiek geladen editie

Bij “Minor Keys” denk ik aan stilte, bezinning en mineurtoonaarden. Het is dan ook verrassend dat bij het betreden van Giardini helse geluiden weerklinken uit meerdere paviljoenen. Oranje rook stijgt op boven het Russische paviljoen. Het is een betoging met rookbommen door leden van Pussy Riot tegen de deelname van Rusland omwille van de oorlog met Oekraïne. Na de vooropening is het daarna trouwens gesloten voor het grote publiek. Niemand heeft er veel aan gemist. Hun thema is “The Tree is Rooted in the Sky” “De boom staat geworteld in de hemel”. Meer dan halfvergane bloemstukken heb ik er tijdens een vluchtige passage niet gezien. De installatie van Israël, niet in Giardini waar hun paviljoen gesloten is voor renovatie, maar in Arsenale kreeg de titel “Rose of Nothingsness”, geïnspireerd op de Joodse Kabbala mystiek en poëzie van Paul Celan. Centraal element is een bassin waarin water druppelt. Het staat in schril contrast met berichten over het afsluiten van water in Gaza. Helemaal Kafkaësk is dat hun locatie pal tegenover de Verenigde Arabische Emiraten en Saoedi-Arabië is gelegen. Vlak voor de opening is de internationale jury, destijds door Koyo Kouch geselecteerd, opgestapt omwille van de aanwezigheid van Rusland en Israël. Daardoor wordt de keuze voor de uitreiking van de Gouden Leeuw, de begeerde prijs voor de beste nationale deelname en die voor de beste individuele kunstenaar, nu in handen van het publiek gelegd.

Belgisch paviljoen: geen Mineur zonder Majeur

Ook vanuit het Belgische paviljoen in Giardini ontsnappen kreten en lijkt er chaos. De inzending draagt de titel “IT NEVER SSST”. Miet Warlop kreeg de opdracht. Haar bijdrage kadert in de nieuwe wind die door de Biënnale lijkt te waaien, nl. de intro van de performancekunst. Tijdens de opening bewierookt Caroline Genez, minister van o.a. Cultuur, de kunstenares maar trekt ook hard van leer tegen de deelname van de twee landen in ‘oorlogsmodus’. De SSST… in de titel verwijst naar de hunker naar rust in een wereld die soms doldraait. De zeven performers verplaatsen en geven woorden, in gips gegoten, aan elkaar door en breken er sommige. Daarbij wordt geroepen, gezongen en gedanst. Dat alles gebeurt op schuine houten tribunes. De muziek is van de Belg Micha Volders. Er is een gipsatelier in het paviljoen zelf. Ik vraag curator Caroline Dumalin de link met ‘Minor Keys’. Ze zegt dat het een samenleving symboliseert die nooit stilstaat en waarbij “SSST” staat voor een stille kreet om stilte en rust te bekomen. Ze lijkt helemaal tevreden met mijn samenvatting: “Dus geen mineur zonder majeur”.

Oostenrijks paviljoen

Voor het Oostenrijkse paviljoen “Seaworld Venice” in Giardini is het wel een uur aanschuiven. Het project van performancekunstenares Florentina Holzinger, bekend om haar veelbesproken opera Scala die onlangs in Antwerpen liep, maakt de tongen los. Een naakte vrouwelijke performer hangt omgekeerd in de menselijke luidklok en fungeert zelf als klepel, iets wat ik ook in haar opera zag. Daarnaast zijn er twee mobiele toiletten. Bezoekers worden uitgenodigd om er te gaan plassen (niets meer aub) en aldus te participeren aan de performance. Een filtersysteem zuivert de opgevangen urine waarna een naakte performer zwemt in een glazen aquarium met gerecycleerd afvalwater van het publiek.

Spaans paviljoen

De in Brussel wonende Spaanse kunstenaar Oriol Vilanova vertelt me dat hij zijn 50.000 opgehangen oude toeristische postkaarten voor zijn project “Los restos (The Remains)” vond op o.a. de rommelmarkt van de Marollen. De totale collectie, na 20 jaar verzamelen, bedraagt vijfmaal zoveel. Het is een paviljoen waar ik tot rust kom.Het project is verruimd tot buiten het gebouw in Giardini met een niet aangekondigde straatperformance “El fantasma de la libertad” (Het spook van de vrijheid), geïnspireerd op de film van Luis Buñuel.

Nordic Paviljoen

“How Many Angels Can Dance on the Head of a Pin?” De installatie is een groepstentoonstelling van Finland, Noorwegen en Zweden.Mythologie en folklore zijn nooit veraf, zoals nu het nationale Finse epos Kalevala. Een grote, afgehakte kop waarbij spijkers uit de ogen schieten staat op stalen palen aan de gevel. Het behoort bij “Ritual City”, de bijdrage van de Finse kunstenaar Benjamin Orlow. Het hoofd werd ter plaatste geboetseerd uit klei met de bedoeling dat het natuurlijk droogt, barst en aftakelt. Het kijkt toevallig heel kwaad naar het Russische paviljoen aan de overkant. Drie oorspronkelijke bomen, platanen, van de Giardini tuinen groeien door het dak. Een gelukkig huwelijk van cultuur en natuur!

Binnen de muren van het Arsenale

Het bekende gedicht “If I Must Die” van de Palestijnse dichter en schrijver Refaat al-Areer verwelkomt de bezoeker aan de inkom van de Corderie, waar de hoofdtentoonstelling aanvangt. Op 6 december 2023 kwamen hij en zijn familie om het leven bij een Israëlische luchtaanval in Gaza. Woorden, gedichten en poëzie als kompas doorheen deze enorme ruimte. Tussen de hedendaagse kunstwerken door manifesteert zich de architectuur van het Arsenale met eeuwenoude stenen kolommen en een monumentale houten dakconstructie. Het kunstwerk “Garden of the Broken Hearted” van de Brits-Ethiopische kunstenaar Theo Eshetu is een poëtische blikvanger. Een echte olijfboom, symbool van vrede, draait langzaam rond begeleid door een melancholische geluidscompositie. De handgemaakte werken met miljoenen piepkleine glazen kraaltjes op canvas genaaidvan Big Chief Demond Melancon kaderen in een eeuwenoude traditie in New Orleans. Tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen maakten het als dank aan de inheemse Amerikanen die hen hielpen te ontsnappen. De afgebeelde onderwerpen vertellen over de Afrikaanse diaspora.

De uit Myanmar afkomstige kunstenaar Sawangwongse Yawnghwe, die in ballingschap leeft in Nederland, ontwierp een zes meter lange installatie “People’s Desire” bestaande uit 2.500 ruw geboetseerde kleifiguurtjes. Ze verbeelden een massale uittocht en vestigen de aandacht op de genocide van de Rohingya en op het lot van de Karen-, Kachin- en Shan-minderheden onder het militaire regime. Hij is zelf van Shan-afkomst. Halverwege de Corderie stap ik binnen in de intens rode koker van Alfredo Jaar. Meteen overvalt me een beklemmend, claustrofobisch gevoel. Halverwege besluit ik om te keren. Daardoor mis ik achteraan de minuscule kubus met vier centimeter zijde in een vitrinekast. De volhouders die de zintuiglijke vacuümruimte wél trotseerden, zullen dit nietige object — door het wegvallen van alle andere prikkels —misschien als iets monumentaals hebben waargenomen.

Historische hallen en pakhuizen

Zoals andere jaren is Saoedi-Arabië een van mijn favorieten van de 25 deelnemende landen in het Arsenale. “May your tears never dry, you who weep over stones” van Dana Awartani klinkt op zich al in mineur. De installatie met mozaïekpatronen die een gigantisch stenen tapijt vormen vestigt de aandacht op 23 historische locaties en monumenten in het Midden-Oosten die beschadigd, vernietigd of bedreigd worden door de oorlog. De 29.000 zandkleurige handgemaakte kleistenen werden in Riyad vervaardigd en naar hier verscheept. Ingelegd zonder bindmiddel ontstaan er breuken wanneer bezoekers erover lopen, wat de bedoeling blijkt te zijn. Dat symboliseert de kwetsbaarheid van historisch erfgoed. Raar dat er dan wandelpaden tussen het stenen tapijt werden aangelegd, waardoor iedereen daar braafjes overheen stapt.

De Luxemburgse inzending met de provocerende titel “La Merde” van Aline Bouvysluit aan bij het”piss-project” van de Oostenrijkse Holzinger. In een uur durende film speelt een vermenselijkte drol met blauwe ogen de hoofdrol. Deze stront met antropomorfe trekjes wordt verliefd, komt klaar en dat alles in een toch wel boeiende en absurd-grappige animatiefilm die naar het eind toe best niet bekeken wordt met een te volle maag. Chantal Pattyn van Radio Klara roemde in het programma Pompidou de best georkestreerde scheet in de film die ze ooit had gehoord. De schaamte voorbij, bedenk ik maar. De drie afleveringen van Pompidou zijn te beluisteren via VRTMax. Gastland Italië, achteraan in het Arsenale, met als thema “Con te con tutto” (Met jou, met alles) met 24 mensgrote terracottabeelden (Sisters en Daimons) is een verademing en een intieme ervaring die naadloos aansluit bij het thema van de Biënnale.

Mag hedendaagse kunst nog eens gewoonweg mooi zijn?

Het is vermoeiend altijd de diepere lagen van een installatie of het verhaal achter een film of een performance te moeten zoeken. Waar blijft het genot van kunstbeleving zonder telkens de inspanning te vereisen om de onderliggende lagen te begrijpen. In alles linken moeten leggen naar ecologie, natuur, feminisme, gender, politieke analyse…is uitputtend. Kunst waar het vooral om ambachtelijke vaardigheden gaat, lukt daar beter in, tenzij het onderwerp dan weer uitwaaiert in allerlei diepere betekenissen. Ik denk aan Susan Sontags woorden: ‘Interpretation is the revenge of the intellect upon art.’Toevallig stuurt me iemand die avond het wereldberoemde “schaapje” van de Spaanse barokschilder Francisco de Zurbarán. Ben ik een watje als ik zeg dat dit me een traan ontlokt?

Praktisch: De 61ste Biënnale van Venetië loopt tot en met zondag 22 november 2026. Standaard dagticket: € 30 (Giardini /Arsenale). Kortingen mogelijk. 3-dagenpas: € 40 (geldig voor 3 opeenvolgende dagen). Meeste Biënnale locaties in de stad zijn gratis. Wel even kijken of reservatie/uurslot vereist is.

Dit artikel verscheen eerst in Toverberg Culturele en Literaire Kring Het Beleefde Genot.