Het ware verhaal achter de Vikingen dankzij de Edda

Vikingen zijn hot en de belangstelling voor hun cultuur en invloed laat zich momenteel wereldwijd voelen: reenactment events, musea, kleding, ambacht, techniek en… boeken. Het Viking Genootschap Vlaanderen is heel actief in de studie van de Viking geschiedenis, cultuur en de invloed van deze bevolkingsgroep op onze Europese cultuur en geschiedenis. Ter gelegenheid van hun 25-jarig bestaan heeft het Genootschap een uniek boek uitgebracht: ”De Atlantische Edda” dat geschreven werd door Pieter Jansens en dat een diepgeworteld en gefundeerd inzicht geeft in de Vikingcultuur dankzij het bestuderen van de Edda.

Wat zijn Edda? De Edda is de verzamelnaam voor middeleeuwse IJslandse geschriften die gelden als de belangrijkste bronnen voor de Noordse mythologie en Germaanse goden- en heldenverhalen.

Unieke cultuur

Films en strips geven vaak een totaal vertekend beeld van wie de Vikingen waren. Zij waren niet alleen de brute, roodharige, baardige woestelingen met gehoornde helmen die kerken en abdijen brandschatten en plunderden maar ook dappere zeevaarders, handelaars en ontdekkingsreizigers die nieuwe handelsroutes uitstippelden en handig handel dreven met wie ze op hun reizen tegen kwamen…

De Vikingtijd begon rond het einde van de 8e eeuw en hun eerste strooptocht werd een aanval op het klooster van Lindisfarne in 793. Vanaf dat moment begonnen Vikingen uit te zwermen over Europa. Ze trokken naar de Britse eilanden, Frankrijk en zelfs tot in het Middellandse Zeegebied. Tegelijkertijd reisden ze oostwaarts via de rivieren van Rusland richting Constantinopel en het Midden-Oosten. En rond het jaar 1000 bereikten ze Noord-Amerika, met nederzettingen in wat nu Canada is.

De Vikingexpansie was geen toeval of uitsluitend een drang tot plunderen; het was het resultaat van een combinatie van economische, sociale, politieke en technologische factoren: in sommige delen van Scandinavië werd de landbouwgrond beperkt door een groeiende bevolking, vooral in Noorwegen en Denemarken. Jongere zonen erfden vaak geen land en begonnen hun geluk elders te zoeken via handel, migratie of plundering. Vikingen waren echte ondernemers en de rijke Europese kloosters en steden werden relatief zwak verdedigd. Ze werden dus een gemakkelijke prooi voor de Vikingen om een grote en kostbare buit te bemachtigen.

Door te handelen in bont, slaven, zilver en wapens legden de Vikingen handelsroutes aan tot in het Midden-Oosten. Ook eerzucht sprak een woordje mee: door op expeditie te gaan konden krijgsheren eer, rijkdom en status verwerven. Nog een factor die heeft meegespeeld bij het succes van de Vikingen was de ontwikkeling van het Vikingschip, de “drakar” die snel, wendbaar en geschikt was voor zowel open zee als rivieren. Hiermee konden ze diep landinwaarts reizen en onverwachte aanvallen uitvoeren. Dit maakte hun expedities efficiënter dan die van veel tijdgenoten.

De Vikingcultuur verzandde geleidelijk aan tussen de 10e en 11e eeuw en was te wijten aan verschillende oorzaken. Een belangrijke factor was de kerstening van Scandinavië, waarbij het christendom stilaan de oude Noordse religies verving. Daarnaast werden Europese koninkrijken sterker en beter georganiseerd, waardoor plundertochten minder succesvol werden. Ook veranderden handelsroutes en economische structuren, waardoor de traditionele Vikingexpedities minder rendabel werden.

Geen geschreven geschiedenis?

Hoe komt het dat we eigenlijk zo weinig weten over de Vikingen? Ze werden lange tijd gezien als een volk zonder schrift. Maar dat klopt niet helemaal: ze maakten gebruik van runenschrift en ook vandaag vinden we nog heel wat inscripties in runen op stenen, wapens of sieraden. Uitgebreidere verhalen en mythologie werden voornamelijk overgedragen via mondelinge overlevering. Veel van wat we vandaag weten, is pas later opgeschreven, met name in de Edda. Vrijwel alle bekende handschriften van zowel de Poëtische Edda als de Proza-Edda werden in de 13e eeuw opgetekend in IJsland.

De Vikingen op de koffietafel

De auteur van het boek “De Atlantische Edda, onbekende Vikingverhalen uit het noorden”, Pieter Jansens: “Op mijn twaalfde ben ik met mijn ouders naar Denemarken geweest, dat heeft zo’n indruk gemaakt en mij daarna nooit meer losgelaten, ik ben Deens gaan leren en heb mij verder verdiept in de Viking cultuur. In 2017 ben ik begonnen met de vertaling van ballades (de Edda) uit de Faeröer eilanden. Je moet weten dat de Denen in de 19^e eeuw naar de Faeröer eilanden zijn gereisd en daar alles zijn gaan optekenen. Want ballades blijven door de tijd heen langer stabiel, ook al zijn er in de loop der lange jaren andere elementen in geslopen. De vertaling was een werk van heel lange adem, ik heb de bestaande Engelse vertaling herschreven en al doende steeds bijgeleerd. Het was een puzzel, heel intensief en tijdrovend maar dit jubileum boek is een prachtig tijdsdocument geworden, modern opgevat maar toch klassiek en wetenschappelijk. We hebben met het verhaal van de Edda een objectief beeld willen schetsen van hoe het er in die tijd echt aan toe ging. Want de monniken die vanuit hun christelijke visie het verhaal van de Vikingen hebben opgetekend, waren de internet trollen van toen… Ons boek oogt ook als een mooi groot koffietafel boek met tekeningen die tot de verbeelding spreken. We hebben voorzichtigheidshalve een kleine oplage laten drukken en die is vandaag al bijna uitverkocht.”  Afgezien van de mythologische verhalen en legendes in het boek, komen sommige teksten over als prachtige sprookjes, zeker dankzij de feeërieke illustraties.

De vereniging Viking Genootschap

Erik De Quick, oprichter van het Genootschap: “Ons Viking Genootschap telt vandaag ongeveer 100 leden in Vlaanderen én Nederland. We hebben drie pijlers in onze activiteiten: studie en onderzoek, ons tijdschrift, bespreking boeken en films, en proefondervindelijke levende geschiedenis. We focussen ook op het Viking ambacht en spreken niet alleen volwassenen maar ook kinderen aan. Veel Viking events vandaag zijn een commercieel en vertekend gebeuren met een standje waar ze in China gemaakte replica’s verkopen, gefingeerde gevechten houden waar alle deelnemers koning willen zijn, enz. Wij werken zo wetenschappelijk mogelijk, publiceren alleen teksten met bronvermelding, voetnoten, enz. Dat is een werk van lange adem maar soms stoot je ook op onverwachte ontdekkingen die onze kennis over de Vikingen bijschaven.

Wat kunst en herkenbaarheid betreft: er zijn bij de Vikingen vijf verschillende kunstperiodes geweest. De motieven kennen een lange geschiedenis en de Viking kunst is ontstaan op vervoerbare goederen met vaak afbeeldingen van dieren. Dat is geëvolueerd naar langgerekte en ineengevlochten diermotieven en typisch Viking vlechtwerk en verder naar een evolutie van twee dimensionaal naar drie dimensionaal. Ook vandaag worden er nog altijd nieuwe vondsten gedaan die onze kennis van de Vikingen bijsturen en uitbreiden.”

Wie meer wil weten over de Vikingen en hun cultuur, kan zich wenden tot het Viking Genootschap.

Het boek De Atlantische Edda is uitgegeven door Viking Genootschap – ESONORM vzw, Korte Mermansstraat 4 in 2300 Turnhout.

Contact: info@vikinggenootschap.be

ISBN: 978 949 3005 33 4

Uitgeverij Polemos bv
Schransstraat 37 B
2530 Boechout

E-mail: info@polemos.be
Website: https://www.polemos.be

Leuk detail:

In 2020 kocht het Viking Genootschap een replica aan van het Gokstad schip met op de voorsteven een drakenkop, een replica van een vondst uit de Schelde. Sinds 2021 kunnen geïnteresseerden als bemanningslid meevaren op verhalentochten over de Vikingen, hun samenleving, geloof en runen met daar bovenop een roei initiatie. Voor meer inlichtingen: het Viking Genootschap: www.vikinggenootschap.eu.