Joaquín Sorolla y Bastida (1863–1923) geldt als een van de belangrijkste Spaanse schilders van het fin de siècle. Zijn werk wordt gekenmerkt door een uitgesproken aandacht voor licht, zee en het dagelijks leven, vaak geschilderd in de open lucht. In deze bijdrage schetst Chris Rachel Spatz Sorolla’s leven en oeuvre.

Meester van het licht

De Spaanse schilder Sorolla ziet het levenslicht in Valencia op 27 februari 1863.Als vertegenwoordiger van het luminisme zou licht een centrale rol gaan spelen in zijn oeuvre. Een gedenkplaat op nummer 8 van Calle de las Mantas in Valencia, vlak bij de stoffenwinkel van zijn ouders, herinnert aan zijn geboortehuis.

Sorolla wordt gedoopt in de kerk van Santa Catalina. Zijn huiselijk geluk duurt niet lang. Bij het uitbreken van een cholera-epidemie in 1865 sterven zijn beide ouders. Hij en zijn zus Concha worden geadopteerd door een oom en een tante. Zijn oom ziet in hem zijn opvolger als slotenmaker, maar Joaquín heeft meer aanleg en passie voor tekenen. Hij volgt naschoolse tekenlessen aan de Ambachtsschool aan de Avenida Regne de València 40.

Daar raakt hij bevriend met Juan Antonio García del Castillo die hem voorstelt aan zijn vader Antonio García Pérez, een vooraanstaande fotograaf. Deze ziet meteen het talent van de jongen en geeft hem een baantje in zijn atelier. De jonge knaap heeft oog voor het spel tussen licht en donker en de invloed van belichting op de foto’s. Hij ontmoet er Clotilde, de dertienjarige dochter van de fotograaf, die later zijn echtgenote en muze zal worden. Hij trouwt in 1888 met Clotilde García del Castillo. In 1910 start de bouw van hun huis in Madrid. Sorolla is nauw betrokken bij het ontwerp van huis en tuin in de Paseo del General Martínez Campos. Het koppel krijgt drie kinderen.

Sorolla, die bij voorkeur in de buitenlucht werkt, krijgt zijn eerste beroerte in 1921 terwijl hij zittend aan zijn schildersezel in de tuin werkt. Zijn aardse licht gaat uit op 10 augustus 1923 in Cercedilla (Madrid) een plaats omringd door dennen- en eikenbossen waar hij vaak zijn zomers doorbracht. Hij ligt begraven op het Algemeen Kerkhof in Valencia.

Zijn artistieke parcours

Wanneer Sorolla zestien jaar oud is, schrijft hij zich in aan de Escuela Superior de Bellas Artes de San Carlos, het huidige Museo de Bellas Artes in Valencia. In het Prado Museum in Madrid ontdekt hij schilderijen van Velázquez, Ribera en El Greco en als goede leerling kopieert hij hun werk. Hij neemt deel aan verschillende wedstrijden en hoopt met grote doeken zijn naam te kunnen vestigen.

Het succes van zijn Dos de Mayo op de Nationale Tentoonstelling van 1884 in Madrid zet hem aan om een beurs aan te vragen voor de Spaanse Academie voor Schone Kunsten in Rome. Hij verblijft er drie jaar, gevolgd door een jaar schilderen in Assisi, waar zijn kersverse echtgenote hem zal vergezellen.

Tijdens zijn verblijf in Italië (1884-1889) bezoekt Sorolla voor het eerst Parijs. Daar maakt hij kennis met een experimentele kunstwereld, waarin het impressionisme een prominente plaats inneemt. Terug in Rome beïnvloedt deze ontdekking zijn werk, zonder dat hij de principes van de naturalistische school verloochent. Net zoals de impressionisten zal hij bij voorkeur zijn schildersezel neerplanten in de buitenlucht. Het licht en de sfeer ‘en plein-air’ brengt hij over naar zijn doeken.

In 1900 presenteert hij onder meer Droevige Erfenis op de Exposition Universelle (Wereldtentoonstelling) in Parijs, waarvoor hij de Grand Prix ontvangt. Het is een naturalistische/impressionistische scène van kinderen met huidziekten aan zee. Een jezuïet begeleidt drie naakte jongens naar het water. De titel verwijst naar de erfelijke aard van ziekten als syfilis en lepra, die destijds veel voorkwamen. Het werk markeert zijn doorbraak en vormt het begin van zijn internationale carrière.

Sorolla reist hierna naar verschillende grote Europese steden. In 1906 volgt zijn eerste solotentoonstelling in Parijs met bijna 500 werken, waaronder Zwemmers. Met de opbrengst vertrekt hij naar Biarritz, een kustplaats in het zuidwesten van Frankrijk. In 1907 ontvangt hij opdrachten van het Spaanse koninklijk hof. Het jaar daarop is Londen aan de beurt waar hij de Amerikaanse filantroop en wetenschapper Archer M. Huntington ontmoet die hem introduceert in Amerika, wat alweer een boost aan zijn carrière geeft. In 1909 worden in Amerika met succes intieme werken op klein formaat geëxposeerd, variërend van vluchtige momentopnamen tot vingeroefeningen, waarvan hij er in de loop van zijn carrière duizenden vervaardigt. Het zijn tekeningen, gouaches, aquarellen of werkjes uitgevoerd in een gemengde techniek van potlood en aquarel soms op karton of op hergebruikte panelen.

Samen met Clotilde en twee van de drie kinderen vertrekt de kunstenaar voor bijna een half jaar naar New York, waar zijn expositie loopt. Hij schildert er portretten, zelfs van president William Howard Taft, kort na diens aantreden in 1909, wat aanzienlijk bijdraagt aan zijn naamsbekendheid. Zijn tentoonstelling is eveneens een groot succes, ook financieel.

De volgende zomer verblijft Sorolla bij zijn familie in Valencia, waar hij zijn bekendste strandschilderijen vervaardigt.

In 1911 volgt een tweede expositie in Amerika. Tijdens een ontmoeting datzelfde jaar met Huntington in Parijs tekent Sorolla een contract voor de opdracht van een reeks van veertien muurschilderijen voor de Hispanic Bibliotheek in New York, met als onderwerp het leven in de verschillende Spaanse regio’s. De oorspronkelijke titel van de reeks luidt Visión de España (Visie van Spanje). Sorolla werkt tussen 1912-1919 aan de serie doeken en reist ervoor naar verschillende provincies. Dit magnum opus domineert de laatste jaren van zijn leven.

Het was de kunstenaar niet gegund om de grote opening van zijn monumentale serie Visión de España in 1926 in de Hispanic Society Museum & Library in New York mee te maken.

Sorolla’s thema’s

Aanvankelijk verbeeldt Sorolla historische thema’s in een realistische stijl. Daarin demonstreert de kunstenaar zijn bekwaamheid om op omvangrijke werken een mensenmassa in diverse posities af te beelden. Zoals op Dos de mayo (1884) dat herinnert aan de opstand van de Madrilenen tegen de Franse troepen van Napoleon op 2 mei 1808.

Pater Jofré beschermt een dwaas (1887) is een historisch en sociaal thema dat Sorolla presenteert als bewijs van zijn kunnen om de verworven beurs in Rome te kunnen behouden. Het schilderij toont een monnik die een psychisch gestoorde man verdedigt tegen een menigte. In zijn preek verwijst de pater naar het gebeuren, dat uiteindelijk leidt tot de oprichting van een hospitaal voor mensen met een psychische aandoening in Valencia.

Nog een Margarita! (1892) verbeeldt een prostituee in handboeien, beschuldigd van de moord op haar eigen kind.

De Witte Slavenhandel laat vier jeugdige prostituees zien die slapend in een derdeklas-treincoupé worden bewaakt door hun pooister.

Het naaien van het zeil (1896) weerspiegelt Sorolla’s aandacht voor ambachtelijke en dagelijkse scènes, in het bijzonder voor het zware leven van de vissers in Valencia.

Zijn gezin

“Niet alleen zijn echtgenote fungeert als muze en model; ook het gezin vormt een terugkerend onderwerp in zijn werk. Het betreft intieme scènes van moederlijke zorg, spelende kinderen, lezen, studeren en rustmomenten. Zo legt hij opeenvolgende fasen van de jeugd van zijn kinderen vast.

Sorolla’s dochters Elena en María poseren op een versierd paard in traditionele Valenciaanse kledij, geïnspireerd door de weelderige mode van de achttiende eeuw. De invloed van Velázquez is zichtbaar in Mijn familie (1901), een duidelijke verwijzing naar Las Meninas, met de vrouw en kinderen op de voorgrond en de schilder zelf weerspiegeld in een verre spiegel. Daarnaast portretteert hij zijn dochters regelmatig in de tuin van het huis in Madrid. Als liefdevolle vader schildert hij zijn zieke dochter Maria tijdens het herstel van tuberculose.

In 2023 verscheen het kunstenaarsboek Sorolla in privé, met 72 tekeningen die portretten en scènes uit het dagelijks leven van zijn vrouw en kinderen tonen. Het boek Three Decades of Love (2022) vult dit aan met 210 brieven tussen Joaquín en Clotilde.

Portretkunst

Joaquín Sorolla is een begenadigd portretschilder. De keuze voor een realistische weergave van de geportretteerde is wellicht geënt op zijn professionele samenwerking als jongeling met fotograaf Antonio García. De mannenportretten tonen vaak bekende figuren uit het culturele en sociale leven, die geregeld tot zijn vriendenkring behoren. Hij portretteert de persoon soms met de natuur als setting. Zo poseert de Amerikaanse kunstenaar Louis Comfort Tiffany in 1911 zittend aan een schildersezel in een weelderige bloementuin op Long Island.

Voor sommige portretten gebruikt de kunstenaar het canvas zowel horizontaal als verticaal, wat ruimte biedt voor een meer gevarieerde compositie en het portret minder statisch maakt. Naast een naturalistische benadering komt het karakter van de afgebeelde naar voor. Sorolla schildert verschillende leden van de Spaanse koninklijke familie, onder wie koning Alfonso XIII.

Op zijn vrouwenportretten stralen vooraanstaande dames de verwachte waardigheid uit. Als het minder stijf hoeft te zijn, blijft de weergave levensecht en elegant. Sorolla gebruikt hierbij vaak een verticaal formaat, wat handig is om de gewaden van rijke stoffen in hun volle lengte te laten schitteren. Het witte satijn van sommige japonnen wordt meesterlijk weergegeven.

Natuurschilderijen

Sorolla werkt bij voorkeur in de buitenlucht; landschappen en de zee dienen daarbij als belangrijke inspiratiebronnen. Olieverf maar ook houtskool, inkt en krijt zitten in zijn schildertas wanneer hij zijn schildersezel ‘en plein-air’ neerpoot. De kleuren en het spelende licht op de Middellandse Zee, vooral aan het Malvarrosa strand in Valencia, weet hij als geen ander op doek weer te geven. Het betreft een vorm van marineschilderkunst waarin mensen en dieren vaak een hoofdrol spelen. Fotograaf Esparza legt de kunstenaar in 1909 vast terwijl hij op het strand van El Cabañal in Valencia werkt aan Het Paardenbad. Het canvas is afgeschermd tegen zon en zand. Een trapje staat bij de hand om het bovenste van het doek te bereiken.

Ondanks de omvang van de doeken schildert hij ook de folkloristische reeks Visión de España grotendeels in de buitenlucht.

Luminisme

Sorolla’s vroege werk wordt gekenmerkt door realisme, gevolgd door een persoonlijke invulling van het impressionisme. Toch is het vooral de term luminisme die aan de ‘kunstenaar van het licht’ wordt verbonden. Het is een stroming in de schilderkunst die de optische menging van kleuren benadrukt om sterke lichteffecten te bereiken. Sommige kunstenaars gebruiken daarvoor het pointillisme, de stippeltechniek. De term luminisme wordt vanaf 1910 ook gangbaar in Nederland. Net zoals in het fauvisme, met zijn felle, ongemengde kleuren, staan kleur en licht centraal. Ook Mondriaan experimenteert ermee.

Het luminisme komt sterk tot uitdrukking in Sorolla’s marineschilderkunst. Dames in witte, wapperende batisten jurken bewegen zich langs de waterkant.

Paarden lopen op het strand. Ossen slepen een boot uit het water. De tinten van nat zand schitteren. Snelle losse penseelstreken vangen zowel de beweging van de watergolven als het daarop weerkaatsende licht. Alles baadt in een stralende zon. Het licht dat op een object valt is belangrijker dan het object zelf. Elk tafereel is een momentopname zoals op een foto. Een ‘still’ die door de manier waarop deze is is weergegeven tot leven komt.

Witte stoffen zoals zijde en satijn op damesportretten vertonen diezelfde lichtheid. Moeder en kind, beide gehuld in een zee van wit en gemaakt ter gelegenheid van de geboorte van zijn jongste dochter Elena (1895), geldt als een van de mooiste voorbeelden van hoe Sorolla speelt met de witte tinten van weefsels en deze laat stralen.

Nalatenschap

De kunstenaar leeft voort in de naam van de luchthaven van Valencia; in straten die naar hem zijn vernoemd in de belangrijkste steden van Spanje; in een treinstation en in de namen van bushaltes in Valencia. Zijn werken zijn verdeeld over talrijke musea. Het interieur en de tuin van zijn huis in Madrid geven een indruk van de omgeving waarin Sorolla werkte en met zijn gezin leefde. Het huis is momenteel gesloten wegens renovatie.

Valencia, in de voetsporen van Sorolla

In Valencia kan men meerdere plaatsen bezoeken die belangrijk waren in het vroege leven van de schilder (1863-1923). Bovendien biedt de stad de mogelijkheid in verschillende musea zijn werken te bewonderen. En route!

• Geboortehuis: 8 Calle de las Mantas 8 vlakbij Mercat Central.
• Doopsel: Plaza e Iglesia de Santa Catalina vlakbij Plaza de la Reina.
• Malvarossa strand waar de zee, de mensen en hun activiteiten hem inspireerden.
• Museo Bellas Artes heeft een uitgebreide collectie van zijn werk.
• De Stichting Bancaja brengt voor het eerst 60 nieuwe meesterwerken van de Valenciaanse schilder samen in Valencia tot 11 februari 2026.
• In Casa-Museo Benlliure hangen een paar van zijn werken.

Dit artikel verscheen eerder bij Historiek.