Kunst kijken op de grondvesten van de Citadel

De plaats waar het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) staat, behoorde tot de bredere cirkel van de citadel, nu aangeduid als ‘Het Zuid’. Bij graafwerken tijdens de grootschalige renovatie van het museum doken in 2014 onder het gebouw en in 2016 in de museumtuin restanten op van die dwangburcht en van haar omwallingsmuur.

Een turbulente 16de eeuw

Antwerpen beleeft aanvankelijk zijn Gouden Eeuw en is op dat moment de grootste handelsstad van West-Europa. De stad maakt vanaf 1556 deel uit van het grote Spaanse Rijk wanneer Filips II de troon overneemt van Karel V.  De Antwerpenaren staan echter niet te jubelen voor het Spaanse katholieke juk. Een golf van religieuze reformatie trekt door de stad. Nieuwe protestantse ideeën, het calvinisme in het bijzonder, krijgen voet aan wal. In augustus 1566 vindt de Beeldenstorm plaats. Beeldenverering zien de protestanten als afgoderij. Veel katholieke heiligdommen in kerken en kloosters worden verwoest. De periode 1566-1567 wordt aangeduid als het Wonderjaar in Antwerpen waarin calvinisten een zogezegde vrijheid van godsdienst krijgen. Dat is een doorn in het oog van de katholieke Spaanse heersers.

De Hertog van Alva, voluit Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, arriveert in datzelfde jaar om orde op zaken te stellen. Zijn beruchte Raad van Beroerten straft de betrokkenen van de Beeldenstorm; het volk noemt het de ‘Bloedraad’. Filips II geeft zijn landvoogd volmacht voor het optrekken van een citadel. Het moet een symbool worden van Spaanse aanwezigheid in de stad. Ze wordt verwezenlijkt tussen 1567 en 1572, aangehecht aan de zuidkant van de stadsomwalling om aldus ook de verdediging van Antwerpen te versterken. Een Spaans garnizoen trekt erin en houdt de stad en haar inwoners onder controle gedurende de Tachtigjarige Oorlog (1568 tot 1648), een periode waarin de Nederlanden proberen het Spaans-Habsburgse juk af te werpen.                                                                                            

De Spaanse Furie

Tijdens de rampzalige Spaanse Furie (4 tot 7 november 1576), een driedaagse plundertocht van de stad door de Spaanse troepen als vergelding voor opstandige troepen en het niet krijgen van hun soldij, worden honderden burgers gedood. Bovendien steken de muitende Spaanse soldaten het pas voltooide stadhuis van Antwerpen in brand. “Behalve de plunderingen en de brandstichtingen zijn er honderden burgers gemarteld, uit hun huizen gesleurd, verkracht en vermoord. Omdat het gebeuren zo extreem en zo onverwachts was, sprak het enorm tot de verbeelding en is het tot in de meest bloederige details neergeschreven,” aldus kunsthistoricus Jan Lampo. Het bloedbad van de Spaanse Furie heeft behalve veel menselijk leed ook de ontwrichting van het economische leven in Antwerpen tot gevolg.

De zeventien opstandige gewesten ondertekenen meteen na de Spaanse Furie de Pacificatie van Gent (8 november 1576), een belangrijk verdrag tijdens de Tachtigjarige Oorlog, waarbij ze zich verenigen tegen de Spaanse overheersing. Het verdrag eist de terugtrekking van de Spaanse troepen uit de Nederlanden. In de nasleep van de Spaanse Furie starten oproerlingen met de afbraak van de bastions en de citadelmuur aan de stadskant. (1577-78). De citadel wordt aldus een deel van de stad zonder enige bufferzone.

Willem van Oranje, leider van de protestantse opstandelingen, verkast van Brussel naar Antwerpen. In 1582 overleeft hij een moordpoging terwijl hij in de citadel verblijft. Hij vertrekt naar Holland waar hij 2 jaar later overlijdt bij een nieuwe aanslag. 

Tussen 1577 en 1585 sluit de stad zich aan bij de opstand. Het stadsbestuur van Antwerpen komt in calvinistische handen. De stad is meteen een militair doelwit voor de katholieke bezetters. In de achtertuin van het KMSKA staat de beeldengroep van de Zeventien Provinciën, Willem van Oranje en Filips van Marnix, heer  van Sint-Aldegonde die burgemeester van Antwerpen was tijdens de overgave van de stad in 1585 aan de Spanjaarden.  

Een vijfhoekig bolwerk

De Hertog van Alva (1507-1582) geeft aan de Italiaanse architect/militair ingenieur Francesco Paciotto da Urbino de opdracht tot het bouwen van de gigantische dwangburcht. Het perfect vijfhoekig bolwerk met op elke hoek een vooruitspringend bastion is omgeven door een gracht. De vijf bastions krijgen de namen Fernandez, Toledo, Duc en Alva, rechtstreekse verwijzingen naar de blijkbaar met zichzelf ingenomen hertog, en Paciotto wat een knipoog is naar de architect. Naast barakken voor de militairen, een hospitaal, een smidse, een gevangenis en magazijnen verrijst er ook een paleis voor de gouverneur. Uiteraard mag een kapel voor de katholieke Spaanse bezetter niet ontbreken. En dit allemaal op kosten van de Antwerpenaren, zogezegd om de stad te verdedigen.

Tijdens het opnieuw aanleggen van de Gedempte Zuiderdokken onderzoeken archeologen de restanten van het Zuidkasteel waar zich de bastions Duc en Alva bevonden. Muren en vloeren van de kazematten worden zichtbaar. In 2014, bij de bouw van nieuwe museumzalen van het KMSKA, ontgraven de archeologen op verschillende plaatsen bakstenen muurfunderingen van de citadel. Ter hoogte van de museumtuin ontdekken ze een restant van het bastion Fernandez.

Tijdens een bouwproject in de Gijzelaarsstraat 5 wordt in 2020 tijdens grondwerken een restant van bastion Alva blootgelegd en geïntegreerd in de kelder van het nieuwe pand. Dit enige stukje van de 16de-eeuwse citadel is zelfs te bezichtigen na afspraak (info@konhef.be). Behalve het zien van een stuk authentieke muur krijg je er een heel museumbezoek ‘gratuit’ bij.  

Vaas versus Alva

De gevreesde en verwaande hertog Alva zet zichzelf letterlijk en figuurlijk in het middelpunt van de citadel. In 1571 verrijst in de navel van het bouwwerk, zijn imposant standbeeld; met de sokkel erbij omzeggens vijf meter hoog. Het bronzen beeld, van Jacob Jonghelinck, symboliseert zijn herovering op de opstandige Nederlanden. De hertog is afgebeeld als de glorierijke triomfator met aan zijn voeten de overwonnene. Het zal er niet lang staan. Deze zelfverheerlijking van de gehate landvoogd met zijn bloedige bewind is olie op het vuur voor de Antwerpse opstandelingen. Alva vertrekt in 1573. Om verdere provocatie tegen te gaan laat de nieuwe landvoogd Farnese, hertog van Parma, het beeld verwijderen. Het wordt omgesmolten tot kanonnen. De Nederlandse dichter, toneelschrijver en historicus Pieter Corneliszoon Hooft (1581-1647) beweerde in het bezit te zijn van Alva’s bronzen duim. Op de plaats van het standbeeld komt een vaas in blauwe hardsteen, 116 cm hoog en met een diameter van 92 cm, wat eerder een vaasje is tegenover Alva’s monumentale bronzen figuur. Ze staat sinds 2024 op het voorplein van het KMSKA.

Burgemeester Bart De Wever: “De Zuidcitadel bepaalde eeuwenlang het uitzicht van onze stad. De gehate dwangburcht symboliseerde tijdens de Opstand in de zestiende eeuw hoe onze stedelijke vrijheden en tolerantie door de Spaanse overheersers werden beknot… Ik ben enorm verheugd dat de siervaas van de citadel ons voortaan blijft herinneren aan die roemrijke voorgeschiedenis van de Zuidwijk, als een van de weinige bovengrondse overblijfselen van de citadel.” (2024)   

De Val van Antwerpen 1585

De Nederlanden splijten in 1579. De zuidelijke provincies blijven katholiek. Farnese sluit tijdens het Beleg van Antwerpen, dat begon in 1884, de Schelde af en treft daarmee de noordelijke provincies in hun economische welzijn. Een ware ramp is het feit dat de brug van Farnese, waarbij zo’n 32 schepen aan elkaar zijn bevestigd, Antwerpen afsluit voor elke bevoorrading langs het water.

Voedselschaarste nestelt zich in de Scheldestad. De val van Antwerpen is onvermijdelijk ondanks verschillende pogingen om de scheepsbrug te vernietigen. De Spanjaarden worden weer heer en meester in Antwerpen. Op 17 augustus 1585 wordt de stad overgedragen. Farnese geeft opdracht tot de wederopbouw van Alva’s citadel (1585-89). Protestanten krijgen vier jaar de tijd om zich te bekeren of te vertrekken. Tegen 1590 hebben zowat de helft van de Antwerpenaren de stad verlaten.                                                                                  

Het lot van de citadel

Tijdens het bewind van de Spaanse aartshertogen Albrecht en Isabella (1598-1621) volgt een periode van culturele heropbloei. Antwerpen blijft onder Spaans gezag tot 1715. Wanneer de laatste Spaanse vorst Karel II van Spaans-Habsburgse origine in 1700 kinderloos sterft, komt Antwerpen onder Oostenrijks bestuur.

Het lot van de citadel zal nog in Oostenrijkse, vervolgens in Napoleontische wateren varen en zal ook een rol spelen in de Belgische onafhankelijkheid. De definitieve afbraak van Alva’s citadel en de Spaanse omwalling is in 1874 een feit.                                                                    

Tentoonstelling in het KMSKA

Een compacte maar duidelijke tentoonstelling loodst de bezoeker langs de tijdslijn van deze turbulente Antwerpse periode waarin de Citadel van Alva een cruciale rol speelt. Naast verhelderende plattegronden van de citadel verwijzen schilderijen naar o.a. De Spaanse Furie en De afbraak van de citadel. Dat laatste lijkt wel een volksgebeuren op het schilderij van Maerten van Cleef. De afbraak wordt gevierd. Iedereen die een kar en een paard bezat, was verplicht mee te werken aan de afbraak. Er was ook een gebod uitgevaardigd om een mandje en een schop mee te brengen; alle hulp kon baten. Het werk doet zelfs denken aan de kermissen van Brueghel de Oude. In de koets onderaan links op het schilderij zit een koppel en ze worden door een heer op een paard beleefd begroet. In een warm aanbevolen KMSKA-podcast van Pedro Elias (Spotify) vertelt curator Koen Bulckens dat, bij een nieuw inzicht in de archiefdocumenten, dit Willem van Oranje en zijn echtgenote Charlotte van Bourbon, zouden kunnen zijn. De tentoonstelling rond dit schilderij gaat dieper in het besef hoe de citadel – in amper twintig jaar gebouwd, afgebroken en heropgericht – symbool was van strijd en macht, en hoe kunst werd ingezet om haar verhaal te vertellen. Schilderijen, prenten en plaquettes illustreren een woelige periode van de Scheldestad.

Van baksteen tot blaassteen

Een baksteen, tijdens de graafwerken onder het museum opgediept, krijgt een prominente plaats. Deze baksteen is een link naar een andere steen, nl. een blaassteen. Blaasstenen zien we prominent afgebeeld bij een kwakzalver in een latere variant van Van Cleefs schilderij. Daarmee is in de zijlijn van deze tentoonstelling ook aandacht voor kwakzalvers die blaasstenen beweerden te kunnen verwijderen in het Antwerpen van die periode.  

KMSKA: De val van Alva’s citadel loopt tot 17 mei 2026.  Gratis met museumpas (een jaar geldig).                                                                                                                             

Link podcast: https://kmska.be/nl/de-antwerpse-citadel-blaasstenen-en-kwakzalvers-een-kmska-podcast-met-pedro-elias

Dit artikel verscheen op de site van HISTORIEK.