Magritte was een man van weinig woorden. Dat zou je niet zeggen wanneer je in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) zijn gereconstrueerde toespraak hoort tijdens de aan hem gewijde expositie. De kunstenaar hield de bewuste lezing met geïllustreerde beelden in 1938 in het museum. Het was de langste en meest persoonlijke van de drie die hij in zijn leven zou geven.

De kunstenaar sprak zijn publiek aan met Dames, Heren en Kameraden. Magritte besprak voor het eerst uitvoerig de theorie achter zijn denkbeelden en werkwijze. De tekst is bewaard gebleven, een opname helaas niet. AI-technologie heeft via geluidsfragmenten zijn toespraak gereconstrueerd. De stem van de meester gidst de bezoeker langs de 85 tentoongestelde werken van de expositie La Ligne de Vie (De Levenslijn). Het feit dat Magritte zelf – in het Frans^* – zijn kunstwerken van duiding voorziet, tilt deze tentoonstelling uit boven een gewoon museumbezoek.

Jeugdjaren, herinneringen die beklijven

René François Ghislain Magritte wordt geboren op 21 november 1898 in het Belgische Lessen. In 1910 verhuist het gezin naar Châtelet, dat eveneens in het Waalse deel van het land ligt. Drie niet alledaagse herinneringen uit zijn jeugd blijven hem levenslang bij.

Zijn vroegste herinnering is de aanwezigheid van een kist in de kinderkamer. Er gaat een geheimzinnigheid vanuit; het geeft hem een apart gevoel dat hem ook als volwassene bij zal blijven. De tweede herinnering betreft mannen in lederen kleding en met valhelmen met oorkleppen, die hectisch proberen een kabelballon van het dak van het ouderlijk huis te halen. Het is een surrealistisch tafereel.

De derde herinnering wordt zelfs in de lezing van 1938 vermeld. Dat onderstreept het belang ervan. René Magritte speelt als achtjarige vaak met een meisje op een verlaten kerkhof; zelfs een donkere grafkelder is hun speelterrein. Wanneer ze opklimmen naar het licht, ontdekt hij de kracht van dat contrast: eerder een tegenstelling dan een tegenstrijdigheid, twee toestanden die bijna gelijktijdig lijken te bestaan. Op het schilderij Het rijk van de lichten (1954) is het tegelijk dag en nacht. Het jonge stel ziet er toevallig een schilder aan het werk in een met brokstenen en loof bedekte laan. Wat die man doet, lijkt hem magisch. Die betovering probeert hij later als kunstenaar zelf vast te houden.

In 1912 pleegt zijn moeder zelfmoord. Haar lichaam wordt uit de rivier de Samber gehaald, met een doek over het hoofd. Mogelijk verwijst Magritte hier later naar in De Geliefden, waarvan hij in 1928 vier versies maakt, waarin de hoofden van de figuren met doeken zijn bedekt.

Hij verhuist met zijn vader en twee jongere broers naar Charleroi. Daar ontmoet hij in 1913 zijn toekomstige vrouw, Georgette Berger, die dan pas twaalf jaar is, drie jaar jonger dan René. Als hij zich inschrijft aan de Académie des Beaux-Arts in Brussel verhuizen zijn vader en twee jongere broers ook naar de hoofdstad. De kunstacademie lijkt geen succes, René gaat aan de slag als patroontekenaar in een behangpapierfabriek, geeft vorm aan posters en advertenties en illustreert boekjes. Kunstwerken ontstaan aanvankelijk in zijn vrije tijd. Na de oorlog bloeit de romance met Georgette op, ze trouwen in 1922. Ze wordt zijn belangrijkste model.

Magritte omarmt het surrealisme

De dichter Guillaume Apollinaire bedenkt in 1917 de term ‘surrealisme’ in verband met de première van Diaghilevs ballet Parade in Parijs. Hij vindt dat het ballet de realiteit overstijgt. Surrealistische kunstenaars vinden inspiratie in het onderbewuste, waar persoonlijke ervaringen en emoties niet worden gedomineerd noch beïnvloed door de ratio. Gedachten maken soms bokkensprongen met vrije associaties als gevolg. Hoewel dit op het eerste gezicht humoristisch lijkt, zitten er meerdere lagen onder. Surrealisme als een humorvol wapen in de strijd tegen de absurditeit in de maatschappij. André Breton borduurt erop verder op literair gebied; het zal zich uitbreiden naar andere kunsttakken.

René verkast met Georgette naar Perreux sur Marne, een voorstad van Parijs. Tussen 1927-1930 komt hij zo in de Franse hoofdstad in contact met André Breton en de andere surrealisten, waaronder Salvador Dalí en Joan Miró. Tijdens een surrealistische bijeenkomst in Parijs in 1929 draagt Georgette een kruisje om haar hals. André Breton vraagt haar publiekelijk om het af te doen. Georgette weigert en verlaat de zaal, gevolgd door René. Dit incident ontwricht twee jaar lang de goede verstandhouding tussen Magritte en Breton. Het koppel keert terug naar Brussel waar een onafhankelijke groep surrealisten actief is. René Magritte en de schrijver Paul Nougé zijn de voorvechters. Mesens en Louis Scutenaire sluiten zich bij hen aan. In de tentoonstelling worden ook die tijdsgenoten van Magritte belicht.

Samen met zijn vrienden verzint Magritte namen bij zijn doeken. De opmerkelijke ondertitels spelen in op de visuele paradoxen in zijn werk. Ook het werk van schrijvers als Edgar Allan Poe, Mallarmé en Baudelaire inspireert hem, evenals de collages van Max Ernst. Door de relatie tussen taal, beeld en realiteit te ontregelen, hoopt Magritte de menselijke geest te bevrijden – een hoopvolle gedachte, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Brussel ontwikkelt zich tot de tweede stad van het surrealisme na Parijs. Magritte werkt er intensief verder. Georgette blijft zijn favoriete model. In De eeuwige vanzelfsprekendheid (1930) presenteert hij het vrouwenlichaam in gefragmenteerde delen, een motief dat aansluit bij zijn voortdurende fascinatie voor de onsamenhangendheid van het menselijk denken. In zijn schilderkunst laat hij de zichtbare werkelijkheid samenvallen met het imaginaire beeld. Zijn oeuvre balanceert voortdurend op deze grens, niet zelden met een poëtisch schokeffect.

Langsheen de Levenslijn

Magritte gebruikt de schilderkunst om ons te tonen dat wat we zien, overschreden kan worden. Dat er altijd iets achter de dingen zit.
Xavier Canonne, curator

De expositie met de vijfentachtig werken in het KMSKA in Antwerpen volgt een chronologische opbouw, waarbij ook rekening is gehouden met het feit dat Magritte sommige thema’s op verschillende momenten opnieuw oppakt. Ook gouaches, collages en kleinere werken hebben hun plaats in deze tentoonstelling.

Magritte experimenteert in zijn vroege jaren met kubisme en een futurisme. Vrouw met een roos op de plaats van het hart (1920) is een zachte overgang naar het surrealisme.

De roos die ik op de plaats van het hart in de borst van een naakt meisje schilderde, had niet het pakkende effect dat ik verwachtte.
Magritte

Het schilderij Het lied der liefde van Giorgio de Chirico in pre-surrealistische stijl raakt hem diep. De schilderijen De herinnering en Gezicht van het genie uit 1926 zijn door dit werk geïnspireerd. In hetzelfde jaar schildert Magritte zijn eerste surrealistische werk: De verdwaalde jockey. De ruiter is verdwaald in een irreële wereld tussen bomen bekleed met notenbalken. Magritte zal in 1946 teruggrijpen naar dit werk. Bomen hebben dan de vorm van bladeren met ragfijne nerfstructuur.

Het genot (1927) is een schilderij dat je niet meteen aan Magritte linkt. Een meisje uit betere kringen, wat te merken is aan haar witte kraagje, bijt in een levende vogel; het bloedt druipt eruit. At het meisje iets onschuldigs en maakte Magritte er een surrealistisch tableau van geïnspireerd door de vogels rondom haar? Het verraad van de beelden (1928/1929), beter bekend als Ceci n’est pas une pipe is zijn bekendste werk. Deze laatste titel zal zich als uitdrukking nestelen in het Belgisch taalgebruik. Hoezo geen pijp? Neen, het is de afbeelding van een pijp… Dit werk ontmoet de bezoeker niet in het KMSKA, wel een variatie erop: Ceci continue de ne pas être une pipe (Dit is nog altijd geen pijp, 1952) en Ceci n’est pas une pomme (Dit is geen appel, 1964).

Het onverwachte antwoord (1933) is één van Magritte’s meest iconische werken. In een gesloten deur is een vorm uitgesneden. Voor Magritte is een deur een opening waar je door kan stappen. Ze kan tegelijk gesloten én open zijn. Magritte plaatst objecten, beelden en woorden naast elkaar die tot verwondering leiden, door hun contrast of juist door hun onderliggend verband.

In De verkrachting (1934) veranderen borsten in ogen, de navel in een neus en vormt schaamhaar de contour van de mond. In Het lof van de dialectiek (1936) zie je door een open raam het hele huis, een beeld dat aansluit bij Magrittes fascinatie voor de gelijkstelling van binnen- en buitenwereld.

Magritte visualiseert wat de kijker enkel vermoedt of in gedachten heeft.

Het rode model (1937) staat voor geveterde schoenen met tenen. Of zijn het twee blote voeten die verdacht veel op schoenen lijken? De kijker staat bijna letterlijk op het verkeerde been. In het zand liggen spijkers, munten en een krantenknipsel in de vorm van een vrouwenfiguurtje. Zes Tekeningen voor Madame Edwarda herinneren aan zijn gedurfde erotische illustraties, uitgevoerd als lijntekening, voor het boek van Georges Bataille.

Op zoek naar het absolute (1940) toont een kale boom met takken die de vorm van één blad aannemen. Het straalt zuiverheid uit. Bladeren veranderen dan weer in vogels in De gezellen van de angst (1942). Op de gouache De smaak van tranen (1946) vormen vier bladeren een vogelkop, waarvan er één door een rups wordt opgegeten. De kunstenaar zal op dit thema variëren.

De personen op Het balkon van Manet (1950) zijn vervangen door doodskisten. Er zijn meerdere variaties op Zestien september (1956), zowel schilderijen, litho’s als prints. In alle versies staat een boom in de schemering met de maansikkel niet boven noch achter, maar OP de kruin. Het KMSKA heeft dit werk in de vaste collectie.

Het motief van De borst (1965), een potloodtekening op papier, keert terug in een stapel in elkaar geschoven huizen. De man in het woud (1965) kan geïnterpreteerd worden als een opgeplakte of eerder een uitgesneden figuur met bolhoed, het lichaam bedekt met bladeren. Op De mensenzoon (1964) staat Magritte met jas en bolhoed, het gezicht bedekt met een appel. Het bekende werk is niet aanwezig in het KMSKA maar het illustreert mede hoe ramen, deuren, bomen, vogels, wolken, bolhoeden, appels, het verwarrende spel van binnen en buiten geliefde onderwerpen zijn.

De filosofie in de slaapkamer (1966) toont een nachthemd met borsten in een kast. Wat verborgen zou moeten blijven, wordt juist geëxposeerd en krijgt zo de lading van een erotische fantasie. Een van zijn meest poëtische werken is Het rijk der lichten, waarvan meerdere versies bestaan. De laatste versie dateert uit 1966, een jaar voor zijn dood. Een huis staat in het donker, enkel een lantaarn geeft licht en boven het huis schittert een blauwe hemel.

Een verrassend einde van de Levenslijn is het driedimensionale werk Madame Récamier naar David, gebaseerd op een olieverfschilderij vanb Magritte. Madame Récamier is vervangen door een doodskist, wat het werk een luguber tintje geeft. De kunstenaar heeft het wassen model nog kunnen corrigeren, maar het eindresultaat niet meer gezien. Magrittes levenslijn stopt op 15 augustus 1967 in Brussel.

* – De quotes die men hoort in het Frans zijn ook te lezen in het NL en EN als zaalteksten op de muur. De lezing uit 1938, met de originele dia’s die Magritte gebruikte om ze te illustreren, is aan het einde van het parcours te beluisteren, ondertiteld in het Nederlands en het Engels.

Tentoonstelling – Magritte. La Ligne de Vie is tot en met 22 februari 2026 te zien in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA). Op de catalogus Magritte. La Ligne de Vie prijkt het werk De Wraak.

Kijktip – Op VRT MAX is de fictiereeks This is Not a Murder Mystery te herbekijken, een verrassende combinatie van surrealisme en spanning. Pierre Gervais vertolkt daarin de jonge René Magritte.

Magrittehuis – Het huis waar Magritte woonde tussen 1930 en 1954 kan worden bezocht. Adres: Esseghemstraat 135, Jette. Meer informatie: www.magrittemuseum.be

Dit artikel verscheen op 13 december 2025 bij Historiek.net.