Het Watertribunaal van Valencia

In Valencia komt iedere donderdag klokslag twaalf een bijzonder tribunaal bijeen aan de Puerta de los Apósteles van de Santa Maria Kathedraal. Het Watertribunaal, dat wordt gezien als het oudste nog actieve justitiële instituut in Europa, bestaat uit acht, om de twee jaar democratisch verkozen, vertegenwoordigers van de irrigatiegemeenschappen. Hun taak is het eerlijk verdelen van water en het oplossen van geschillen, een traditie die al eeuwenlang voortleeft.

Het wekelijkse ritueel

Vanuit het overstaande gebouw, la Casa Vestuario, worden acht 17^de-eeuwse armstoelen uit hout en leer binnen een ijzeren hek aan het kathedraalportaal van de Apostelen geplaatst. Klokslag twaalf nemen acht mannen, in typische zwarte hemden, plaats, met de deurwaarder van het Tribunaal op kop. De deurwaarder is geen persoon van de wet, maar een kenner van het systeem van waterverdeling, het onderhoud van de kanalen en de uitgaven daaraan verbonden. Wie zich kandidaat stelt als lid van het Tribunaal, moet in de Huerta de Valencia wonen, er grond in eigendom hebben, die zelf cultiveren en uiteraard van onbesproken gedrag zijn. Ook vrouwen mogen zich kandidaat stellen indien ze aan dezelfde voorwaarden voldoen. De leden werken onbezoldigd. De man die vooropgaat heeft een staf in de vorm van een metalen harpoen met een speciale haak in handen, normaal dienstig voor het openen en sluiten van de waterpoorten. Hij blijft rechtstaan, neemt zijn hoed af en vraagt aan de president de toestemming om publiekelijk de verschillende ‘acequias’ af te roepen, met de vraag of iemand iets wenst te melden of een aanklacht wenst te uiten. Elk van de acht hoofdkanalen (acequias) wordt tweemaal afgeroepen. Dat van de Quart altijd het eerst, dat van Rovella het laatst. Er is telkens een adempauze, de tijd voor het vragen van het woord. Blijkbaar is er die dag geen enkel probleem. Eens de namen van de ‘acequias’ tweemaal zijn afgeroepen, zonder enige publiekelijke reactie, is het voorbij. De acht heren staan op, het ijzeren hek gaat weer open en ze verlaten de Poort van de Apostelen. Ze verdwijnen even in la Casa Vestuario en komen ongedwongen terug om met toeschouwers op de foto te gaan. In dat overliggende gebouw, waar een drietal filmpjes over de waterverdeling in Valencia worden geprojecteerd, staan in een ijzeren hek ook acht stoelen. In geval het regent of stormt, zetelt daar het Watertribunaal.

Oplossen problemen

Is er wel iemand met een aanklacht of een vraag, dan wordt die gesteld door de kanaalwachter die hem of haar vergezelt. Die richt zich tot de voorzitter van de rechtbank en eindigt met de formule: ‘Dit is alles wat ik te zeggen heb’. Alles gebeurt in het Valenciaans. De president richt zich dan tot de persoon in kwestie met de toestemming om zijn zegje of verdediging aan te vangen. Er zijn geen advocaten aanwezig. Niets steunt op geschreven documenten. Er mogen getuigen worden opgeroepen en er kan zelfs een plaatsbezoek worden aangevraagd. Het Tribunaal delibereert en beslist. De kanaalwachter komt verder niet tussen. Om onpartijdigheid te garanderen zal een aanklacht van iemand die tot een kanaal van de rechterkant van de rivier behoort, behandeld en beslist worden door leden van de linkerkant en vice versa. Indien iemand voor iets is aangeklaagd zal de president het besluit uitspreken in rituele bewoordingen. Beroep is niet mogelijk. Straffen worden opgelegd in de vorm van herstel van de veroorzaakte schade en betaling van ‘loon’ zoals in de Middeleeuwen. Een salaris komt overeen met het salaris van één dag van de bewaker van de irrigatiesloot.

De meest voorkomende inbreuken zijn diefstal van water, onwettig afbreken van muurtjes van het kanaal, het besproeien van naburige velden en het daardoor schaden van de oogsten, oneerlijke waterverdeling tussen de landarbeiders, het veranderen van de drinktorens, het slecht onderhouden van kanaaltjes… De jurisdictie heeft zelfs gevolgen voor mensen die niet tot de gemeenschappen behoren en die schade toebrengen aan het systeem. Ondanks het feit dat alles zich mondeling voltrekt, is er niettemin sinds 1886 een registerboek waarin enkele gegevens van elk proces worden opgetekend, zoals de naam van de persoon in kwestie, het kanaal, de reden van de eventuele aanhouding, de datum en de veroordeling of de vrijspraak.

Huerta de Valencia

De Boomgaard (Huerta/Spaans; Horta/Valenciaans) bestond al in de Romeinse tijd. Er stonden toen olijfbomen en wijnstokken en er werden granen geteeld, maar de productie was niet optimaal.Tijdens de Moorse periode van de regio (711 tot 1238) onderging de landbouw een enorme evolutie dankzij de aanleg van kanaaltjes, sloten, kleine dammen en stuwen vanuit de rivier de Turia. De irrigatie van de landbouwgronden zorgde voor nieuwe gewassen in de vruchtbare Huerta. Het was echter een complex systeem. Het gebied werd opgedeeld via acht hoofdkanalen (acequias) die vanuit de Turia vertrekken. Op de rechteroever van de rivier zijn er vijf startpunten: Quart, Benàger-Faitanar, Mislata-Xirivella, Favara en Rovella. Op de linkeroever zijn Tormos, Mestalla en Rascanya de vertrekpunten. Deze acht kanalen omvatten, volgens het overeenkomstige deel, 138 bestanden die samen het debiet van de Turia vormen. Aldus wordt elk perceel van water bediend. Elk gebiedsdeel heeft een vertegenwoordiger in het Tribunaal. Kanaalbewakers houden toezicht. Uiteraard was er een verschuiving in het systeem na de omlegging van de Turia in de jaren ’60 van de vorige eeuw.

Een meer dan duizendjarig ritueel

Naar de ware oorsprong van het Tribunal de las Aguas is het gissen. Volgens sommige historici hadden de Romeinen, meesters in de waterhuishouding, er de hand in. De locatie waar het Watertribunaal vergadert, was in Romeinse tijd de agora van de stad. Om de hoek van de kathedraal getuigen enorme opgravingen in het archeologisch La Almoina-museum van de Romeinse aanwezigheid. Er valt ook veel te zeggen voor een erfenis van de Moren (begin 8^ste/begin 13^de eeuw), onder wiens overheersing irrigatie heel belangrijk was. Is het feit dat het Tribunaal op een donderdag vergadert, de dag voor de vrijdag, rustdag in de islam, een vingerwijzing? Het recht van spreken, verleend door de voorzitter, herinnert dan weer aan gebruiken in Noord-Afrikaanse stammen en het derde argument voor de Moorse erfenis is het feit dat het Tribunaal vergadert in het portaal, buiten aan de kathedraal. Op de plaats van de kathedraal stond voor de Reconquista een moskee.

Jacobus I van Aragón (1208 – 1276) stelde het systeem, gebaseerd op de distributie van het water van de rivier de Turia, formeel in. Sinds 1978 is het Tribunaal aanvaard in de Spaanse grondwet en opgenomen in de statuten van de autonome regio Valencia. In 2009 werd El Tribunal de las Aguas de la Vega de Valencia, zoals het voluit heet, door de Unesco erkend als immaterieel cultureel erfgoed.

Valencia en de Turia

De Turia, met een lengte van 280 km, ontspringt in de provincie Teruel in Aragón, stroomt door de provincie Valencia en mondt, bij de stad Valencia, uit in de Middellandse Zee. Haar natte geschiedenis heeft heel wat op het palmares. In 1088 richtte een overstroming van de rivier grote verwoestingen aan. In 1358 was er opnieuw dezelfde ellende. Na een paar eeuwen zich te hebben koest gehouden, was het in de zestiende eeuw weer prijs, waarvan de overstroming in 1517 de meeste verwoestingen veroorzaakte. In de tweede helft van de achttiende eeuw werd de verhoging van de kademuren van de Turia ter hand genomen. Valencia liep nochtans weer onder tijdens de overstroming van de rivier in 1957. Opnieuw doden en materiële schade. Na deze ramp werd besloten om de rivier om te leiden naar een locatie buiten de stad. Vanaf 1957 werd gewerkt aan de verlegging van de rivierbedding van de Turia. Franco wilde in de drooggelegde bedding een autosnelweg aanleggen, maar zijn vis braadde niet. Uiteindelijk werd in de jaren tachtig een langgerekt park van maar eventjes 9 km door de stad aangelegd op de in totaal 12 km droog gekomen strook. Architect Calatrava mocht in de prachtige Jardín del Turia (geopend in 1986) zijn spectaculaire gebouwen neerpoten. Oude bruggen keken wel raar op toen tussen hun pijlers geen water meer stroomde, maar joggers, wandelaars en fietsers passeerden. Er wordt zelfs gevoetbald en er zijn veel faciliteiten voor sport in de drooggelegde rivierbedding. Nu is het zoeken naar de locatie van de rivier, wil je de Turia nog zien stromen. 

De ramp van oktober 2024

In de jaren 1950 en 1960 moest het woord klimaatverandering, bij wijze van spreken, nog worden uitgevonden. De omleiding van de Turia-rivier bewijst zowel de successen als de beperkingen van de techniek. Het hart van Valencia werd veiliger voor het water, maar daarmee werd het risico voor de nabijgelegen steden en de nieuwontwikkelde stedelijke gebieden, die in de afgelopen decennia zijn uitgebreid, niet ingedijkt. Ondoordringbare oppervlakken, zoals wegen en gebouwen, beperken het natuurlijke vermogen van het land om regenwater te absorberen, waardoor de afvoer ervan en het risico op overstromingen toenemen bij overvloedige regenval. De bewakers van het irrigatiesysteem in de regio Valencia moeten dus constant alert zijn en indien nodig aanpassingen doorvoeren.