Poemtata is de literaire tak van Oemtata vzw uit Ertvelde dat zich sinds 2008 inzet om poëzie toegankelijker te maken. Dat doen ze met beperkte middelen en op een laagdrempelige manier d.m.v. poëzieprojecten in combinatie met live muziek en/of beeldende kunst. Het Haiku-Kijkdozenkabinet is zo’n project waarmee ze een steentje bijdragen aan het bevorderen van de leescultuur. Ga gluren, voor één keer mag u ongegeneerd door het (sleutel)gat kijken!

De eerste editie in 2023 was een onverwacht succes in Mudel (Museum voor Deinze & Leiestreek) te Deinze dat zich als gastheer had voorgesteld. Een twintigtal Bekende Vlamingen schreven een haiku en vrienden van Poemtata visualiseerden die teksten in unieke kijkdozen. Kijkdozen die eigenlijk gerecycleerde wijnkisten zijn waarin een kijkgat is gemaakt.

Dit zijn de deelnemers aan de editie 2025:

• Dominique Van Malder, acteur, theater- en televisie programmamaker
• Jana Arns, stadsdichter van Deinze, fotograaf, schrijfdocent
• Jean Paul Van Bendegem,  wiskundige, filosoof,  hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie VUB
• Herman Van Rompuy, President Emeritus European Councel, Minister of State
• Jacotte Brokken, weervrouw VRT, chemicus, wetenschapper
• Martin Heylen, journalist, programmamaker voor Woestijnvis
• Mathias Sercu, acteur, schrijver, regisseur, scenarist (o.a. Chantal)
• Maud Vanhauwaert, auteur,woordkunstenaar,stadsdichter van Antwerpen 2018-2019
• Mauro Pawlowski, muzikant bij o.a. Deus, zanger, auteur
• Melissa Depraetere, Vlaams minister van Wonen, Energie en Klimaat, Toerisme en Jeugd
• Nic Balthazar, schrijver, film-, theater- en documentairemaker
• Olivia Meraki, winnaar haiku kampioenschap 2025 van het Vermeylenfonds
• Peter Holvoet-Hanssen, dichter, troubadour, stadsdichter Antwerpen 2010-2012
• Peter Terrin, auteur van theater, verhalen en romans
• Petra De Sutter, rector UGent, gynaecoloog en prof. Reproductieve Geneeskunde, gewezen federaal vicepremier
• Sam Baro, ondernemer, zaakvoerder Planet Group, voorzitter van AA Gent, bestuurslid AVS
• Steven Van Gught, viroloog bij Sciensano en gastprofessor aan de Universiteit Gent
• Stijn Vanheule, professor psychoanalyse, auteur
  Tessa Kerre, prof. Hematologie UZ Gent,specialisatie stamceltransplantaties en immunotherapie, auteur

Een haiku is een kort vers, een oude Japanse dichtvorm uit de 17^de eeuw, die bestaat uit 3 regels, waarvan de eerste regel bestaat uit 5 lettergrepen, de tweede uit 7 en de derde terug uit 5.

Het verschil met een puntdicht zit’em in de sfeer. Een puntdicht bevat meestal een grap. En dan lach je. Een haiku moet je doen glimlachen. Haiku-dichter Geert De Kockere: “Als de glimlach er niet inzit, dan mis je de ziel. … Je hebt drie soorten lach: de bulderlach met de schuddende buik; de schaterlach met de opwippende borsten en de glimlach of de lach van de ziel. Als ik mensen bij het lezen van een haiku zie glimlachen, dan zeg ik: het is gelukt! Een haiku mag geen grap zijn, want dan is het een puntdicht.”

In Japan bestaan er meer dan 1.000 haiku-scholen. Qua vorm is het eenvoudig maar bij ons in het westen wordt die lettergrepenregel minder en minder strikt toegepast. Wat een echt goede haiku is, is veel moeilijker te definiëren.

Het Haiku Centrum Vlaanderen heeft kritiek op dit project maar dat zijn dan ook de hardcore-dichters. Geert De Kockere: “Ik snap het wel maar je moet het af en toe kunnen loslaten. Het moet deuren kunnen openen, een gesprek op gang brengen en dat is waar dit project wel heel goed in slaagt. We moeten meer genieten i.p.v. de profeet te willen uithangen. Haiku komt uit een oosterse cultuur en wij zullen die nooit in ons hebben. Moeten wij die copiëren? Neen. Mogen wij westerse invloeden toelaten? Ja. Misschien moeten we ons niet zo streng vastpinnen op de naam haiku. Laat het ons dan gewoon een kortgedicht noemen. Kijk naar het boeddhisme met zijn dogma’s en rituelen terwijl we in het westen vooral een seculier boeddhisme hebben dat zich losmaakt van de dogma’s zoals o.m. het geloof in reïncarnatie.”

Als je de strikte spelregels van de haiku volgt, dan zijn er inderdaad een aantal deelnemers die niet “binnen de lijntjes kleuren”. Laat je dat buiten beschouwing of bedek je die met de mantel der liefde, dan is er natuurlijk nog het inhoudelijk aspect. Sterke haiku’s (van o.m. Tessa Kerre, Maud Vanhauwaert, Melissa Depraetere, Petra De Sutter, Herman Van Rompuy en Olivia Meraki) wisselen af met voorspelbare (Jacotte Brokken en Steven Van Gught) of ontgoochelende (Nic Balthazar, Mathias Sercu, Dominique Van Malder). Terwijl de miniatuurtafereeltjes in de kijkdozen ons bijna telkens weten te verrassen, tot zelfs een geparfumeerd tafereel toe. Toppers vonden wij o.m. de creaties van Paul Vergauwe (bij Olivia Meraki), Erika Dhaese (bij Sam Baro), Sieglinde Vanhaezebrouck (bij Maud Vanhauwaert), Ingrid Slock (bij Petra De Sutter), Jos Vargauwe (bij Stijn Vanheule), Dick Schelpe (bij Steven Van Gught) en Ann Slabbinck (bij Martin Heylen).

Wat vaststaat is dat het project een speelse en creatieve manier is om om te gaan met taal en te genieten van de verbeeldingskracht van de “kunstenaars”.

Haiku wordt ook wel eens de “poëzie van de zintuigen” genoemd. Het mag absoluut niet gaan over emoties en de diepste krochten van onze ziel zoals we het kennen in onze westerse poëzie. Haiku is de poëzie van de dingen, niet van de dichter. De kracht van een haiku is dat je met 1 haiku wel 10 verschillende verhalen kan zien.

Een haiku is zeer toegankelijk want het gaat over gewone dingen van het leven in een gewone taal. En een lezer die zegt: zo had ik het nog nooit bekeken.

Het Poemtata-project wordt ondersteund door het Poëziecentrum Gent, het Huis van de Haiku in Turnhout en Comeet Meetjesland. Aan de realisatie van de kijkdozen werd samengewerkt met enkele instellingen voor mensen met beperkingen zoals Kompas vzw, Voluit vzw en Yugen, een jongerenkliniek Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge.

Haiku Petra De Sutter:

dat wat groeit en bloeit
zorgt voor wie we zijn en worden
heb het voor altijd lief

Gesprek met Paul Vergauwe

Paul Vergauwe, jij bent al jaren de drijvende kracht achter dit project. Kan je, gezien het succes, ondertussen al spreken van een blijvertje?

“Ik veronderstel van wel. Na Deinze trekt de tento op reis door Vlaanderen, meestal langs bibliotheken. Ze is nu al verhuurd tot en met midden volgend jaar.”

Je maakte zelf de kijkdoos voor de haiku van Olivia Meraki die vorig jaar de nationale Haiku-wedstrijd won van het Vermeylenfonds. Welk beeld had je voor ogen toen je haar haiku las (verdwaalde vogel – zoveel gezien en gehoord – waar is jouw nest nu?) ?

“Ik had bijna meteen het beeld van een duif in mijn hoofd, meer bepaald een vredesduif gezien de woelige tijden die we nu beleven. Een duif die echt verdwaald is om het met de woorden van Olivia te zeggen. Tussen een zee van gebroken scherven”. (Zie foto)

Is het moeilijk of gemakkelijk om BV’s te strikken?

“Zeer moeilijk. Velen antwoorden zelfs niet. We moeten meestal ook uitleggen wat een haiku is maar dat doen we heel kort. We maken ze duidelijk dat het zeer laagdrempelig is. We zijn blij dat ze daar tijd voor willen maken want een haiku schrijf je niet zomaar in 1, 2, 3. We voelen dat ze het uiteraard ook goed willen doen.”

Was er een wisselwerking tussen de BV-auteur en de kunstenaars?

“Helemaal geen wisselwerking. Deels door gebrek aan tijd. Want de kunstenaar moet wachten op de haiku, moet vervolgens nadenken over de tekst en nadien proberen die tekst te visualiseren. Dat is een intensief maar erg boeiend proces”.

Gesprek met dichter Geert De Kockere

Een andere belangrijke schakel in dit haiku-kijkdozenproject is dichter Geert De Kockere. Hij runt al enkele jaren Het huis van de Haiku in het Turnhouts Vennengebied. Dat stelt zich tot doel om zich niet alleen te beperken tot de haiku in de enge zin, maar om haiku ook te verruimen tot andere kunsten en/of levenswijzen.

Haiku wordt omschreven als ‘zalf voor de ziel’. Sommigen beweren dat je er gelukkig én rijk kan van worden. Dat klinkt simpel en complex tegelijkertijd. Maak ons wijzer.

Geert De Kockere: “Gelukkig omdat een haiku altijd over gelukkige dingen gaat. Het beschrijft nooit de lelijke dingen of droefenis, vieze dingen of het kwade in de mens. Het focust altijd op schoonheid en als je leest over schone dingen, dan word je daar zelf een beetje blij van. Dus als je veel haiku’s leest, dan ga je je vanzelf gelukkiger voelen omdat je de indruk krijgt dat het leven ergens toch wel mooi is, niettegenstaande de vreselijke dingen die je dagelijks in de kranten leest. En rijk moet je niet in de vorm van centen zien maar de rijkdom in je hoofd, in uw ziel om dat ouderwetse woord toch maar eens te gebruiken. Haiku probeert u altijd rijker te maken in de waarneming van uw zintuigen. Naarmate je haiku schrijft of leest en meer op uw zintuigen gaat focussen, ga je ze ook meer gaan gebruiken, bv. tijdens een wandeling of in je dagdagelijkse bezigheden. Mensen zeggen mij vaak dat ze “beter” kijken, bewuster kijken en dat ze ook veel meer zien, horen, ruiken en proeven dan vroeger”.

Het is een prachtig initiatief om mensen warm te maken voor poëzie. Jammer dat je het niet echt kan meten of het ook effectief zo is.

“Oh, jawel hoor. Dat kan je wel meten. We kunnen dat zien aan de hand van resultaten. Haiku is een vorm van poëzie die iedereen kan schrijven. Je hebt daar geen tierlantijntjes of allerhande poëtische knepen voor nodig. Haiku is schrijven over gewone dingen in een gewone taal. En naarmate je het meer doet wordt je er steeds beter in. We hebben een educatief pakket uitgewerkt bij deze kijkdozen. Vooral voor de scholen. Een eerste deel bestaat uit de uitleg “wat is een haiku?” en hoe kun je dat overbrengen naar de leerlingen (vanaf 3^de leerjaar) met als einddoel dat ze een haiku schrijven. Het tweede deel gaat over opdrachten die te maken hebben met de kijkdozen. Bv. zoek een dier in één van de dozen en probeer daar zelf een haiku over te schrijven. Vervolgens lezen ze de haiku die er staat en dat werkt op zijn beurt weer heel inspirerend. En de resultaten die daaruit voortkomen, vaak van kinderen, zijn zo mooi. Zet ze in een bundel met haiku’s van volwassenen en niemand haalt ze eruit. Zo straf. Haiku is de poëzie van de dingen, niet van de dichter die probeert te tonen/bewijzen hoe goed hij is als dichter. Een haiku-dichter schrijft hoe schoon de dingen zijn, niet hoe schoon hij het kan schrijven”.

Ik las ergens dat een haiku-leraar aan zijn leerlingen vaak de opmerking geeft “dat ze weer in de weg staan”. Wat wordt daarmee bedoeld?

Dat heeft alles te maken met de essentie van haiku, namelijk dat je als dichter slechts toont, iets aanwijst. Haiku registreert, roept misschien iets op, maar zegt het niet expliciet. Als dichter zeg je bijvoorbeeld niet dat iets mooi is, want dat is jouw mening. Je “toont” iets dat mooi is en laat de lezer zelf besluiten, door de manier waarop je het laat zien dat het mooi is. Absoluut niet met de betweterige wijsvinger tussen de lezer en het beeld blijven staan om te zeggen hoe hij het moet zien. Ga uit de weg!” (lacht)

Daar draait het allemaal om: je leest eerst de haiku, dan tracht je een beeld op te roepen. Vervolgens kijk je in de doos waar je iets totaal anders kan zien. Zowel verrassende en voorspelbare als grappige dingen.

“Het is zelfs zo dat als je een goede haiku hebt, wij noemen dat “een haiku met witruimte” ofte veel mogelijkheden om zelf in te vullen, en je geeft die aan tien mensen, dan kunnen daar in principe tien verschillende verhalen inzitten”.

Haiku Martin Heylen

stoere buitenkant
binnen raast het leven door
vergankelijkheid

Op de foto’s hieronder zie je zowel de kijkdoos in zijn geheel als exclusief voor onze lezers een “inkijk” in het “interieur” van de kijkdoos (foto’s: LCG-Press).

Gesprek met Sam Barro

Eén van de deelnemers die we spraken is Sam Baro, ondernemer puur sang en daarnaast voorzitter van voetbalclub KAA Gent en directeur van de Oost-Vlaamse regionale televisie AVS.

Hoe ver is poëzie uit uw comfortzone?

“Heel ver eigenlijk. Zeker om zelf iets te schrijven. Ik hou van cultuur zoals poëzie en muziek maar dit was wel erg ver uit mijn comfortzone. En toch heb ik niet lang moeten nadenken over mijn haiku”.

Ver uit uw comfortzone zegt u maar de haiku gaat wel over uw vakgebied: het ondernemerschap.

“Inderdaad. Over succesvol zijn ook. Mensen zien bij ondernemers vaak alleen de mooie dingen, de succesvolle dingen maar ze weten niet dat er veel bloed, zweet en tranen mee gepaard gaan. Er zijn veel obstakels en moeilijkheden die je moet overwinnen”.

Ik zag in uw kijkdoos dat de kunstenaar enkele titels van liedjes heeft aangebracht waaronder ‘Born to be wild’. Past dat bij u?

“Echt?! Ik had nochtans geen contact met die persoon maar dat pas zeker bij mij, absoluut. Ben van nature iemand die gaat voor alles. Ik smijt mij altijd voor de volle 100%”.

Welk gevoel heeft het haiku-experiment u gegeven?

“Ik vond het wel fijn om wat mijn gedachten bezighouden en beheersen, te verwoorden op een speciale manier”.

Heeft het u warm gemaakt om voortaan bij het slapengaan een gedicht te lezen?

“Jammer genoeg niet. Ik heb daar de tijd niet voor. Maar ik ben wel blij dat ik hieraan heb mogen meewerken”.

Primeur

Tot slot krijgen we een primeur van Geert De Kockere: “In het voorjaar 2026 verschijnt bij uitgeverij De Eenhoorn een bundel met 366 haiku’s voor zowel kinderen als volwassenen, geïllustreerd door Leen Van Durme. Dat wordt een zeer bijzondere uitgave. Ik was zeer aangenaam verrast door het enthousiasme van de uitgeverij. Want het is niet evident om zoiets uit te geven”.

Rondreizende tento

Het Haiku-Kijkdozenkabinet is nog te zien in Mudel Deinze tot 31 augustus en trekt in september tot half oktober naar de Bib in Sint-Martens-Latem en vervolgens naar Villa Buurvrouw in Menen, de Bib in Izegem, Bib Evergem, Bib Kortrijk van 15/4 tot half mei 20226 in het kader van het Haiku Kampioenschap 2026, het Provinciaal Centrum de Huysmanhoeve in Eeklo enz.

Wens je zelf de kijkdozen tentoon te stellen op een manifestatie, in een galerij of bib? Voor al uw vragen en info kan je terecht via poemtatapoezie@gmail.com. Er is ook een ‘Kennismakingsmap met Haiku’ te verkrijgen via hetzelfde e-mailadres.